मानव सभ्यताको प्रारम्भदेखि नै परिवारलाई समाजको आधार मानिएको छ । त्यस परिवारको केन्द्रमा उभिएको पिताको भूमिकालाई सर्वोच्च स्थानमा राखिएको छ । वैदिक सनातन धर्ममा पितालाई केवल जन्म दिने व्यक्तिका रुपमा मात्र नभई सम्पूर्ण अस्तित्वको आधार, जीवनको पहिलो गुरू र साक्षात् देवताको रुपमा पूजा गरिन्छ । पिताको अतुलनीय मह¤वलाई सम्मान गर्न, उहाँको त्याग र समर्पण सम्झन, र सन्तानले पितृऋणबाट मुक्त हुनका लागि विभिन्न पर्व तथा अनुष्ठानहरुको व्यवस्था गरिएको छ । तीमध्ये कुसेऔँसी जसलाई गोकर्ण औँसी वा पितृ औँसी पनि भनिन्छ । अतः यो एक प्रमुख पर्व हो जसले पिता र सन्तानबीचको पवित्र सम्बन्धलाई पुनर्जीवित गर्छ ।
कुसेऔँसीलाई केवल धार्मिक अनुष्ठानका रुपमा मात्र होइन दार्शनिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट पनि मह¤वपूर्ण पर्वका रुपमा हेरिन्छ । सनातन धर्मका मूल ग्रन्थहरु जस्तैः वेद, उपनिषद्, स्मृति र पुराणहरुले पिताको महिमालाई अत्यन्त उच्च स्थानमा राखेका छन् । पितालाई साक्षात् धर्म, स्वर्ग, र परम तपस्याको प्रतीक मानिन्छ । ऋग्वेदले पितालाई जीवनको संरक्षक र सृष्टिको आधार मान्छ भने यजुर्वेदमा उहाँलाई ज्ञान र विवेकको स्रोत मानिएको छ । शतपथ ब्राह्मणमा पितालाई अग्निको रुपमा चित्रित गरिएको छ, जसले परिवारलाई प्रकाश, न्यानोपन र शक्ति प्रदान गर्छ । पिता घरको आधार हुन्, जसले प्रत्येक सदस्यलाई सुरक्षा र दिशा दिन्छ । शतपथ शुक्ल यजुर्वेदको एउटा साहित्यसँग सम्बन्धित छ । यसको नाम “शतपथ” त्यसकारण परेको हो कि यसमा सयभन्दा बढी पथ (पाठ वा मार्ग) उल्लेख गरिएको छ । यो ग्रन्थ वैदिक धर्मका प्राचीन अभ्यास र जीवन मूल्यहरु बुझ्नका लागि मह¤वपूर्ण स्रोत मानिन्छ ।
“पिता स्वर्गः पिता धर्मः पिता हि परमं तपः ।
पितरि प्रीतिमापन्ने सर्वा देवाः प्रीयन्ति हि ।।”
यस संस्कृत श्लोकले पिता केवल पारिवारिक सदस्य मात्र नभई साक्षात् देवता रहेको स्पष्ट पार्छ । सन्तानले पिताको सेवा र सम्मान गर्दा सम्पूर्ण देवताहरु प्रसन्न हुन्छन्, जसले जीवनमा आध्यात्मिक उन्नति र मोक्षको मार्ग खोल्छ । मनुस्मृतिअनुसार पिता अन्य सबै सम्बन्धभन्दा माथि मानिन्छन् । पिताले सन्तानलाई दिएको जीवन, ज्ञान र संस्कारको ऋणलाई ‘पितृऋण’ भनिन्छ, जुन केवल भौतिक नभई नैतिक, बौद्धिक र आध्यात्मिक पनि हो । यो ऋण सन्तानले आजीवन सेवा, सम्मान र उहाँले देखाएको मार्गमा हिँडेर मात्र चुक्ता गर्न सक्छ ।
कुसेऔँसीको नामकरणमा प्रमुख भूमिका निर्वाह गर्ने ‘कुश’ हिन्दुधर्ममा अत्यन्त पवित्र वनस्पति मानिन्छ । यसको प्रयोग यज्ञ, हवन, पूजा, श्राद्ध र तर्पणमा अनिवार्य मानिन्छ । पौराणिक कथाअनुसार भगवान् विष्णुले वराह अवतार लिएर पृथ्वीलाई समुद्रबाट निकाल्दा उहाँको शरीरबाट झरेका रोमकूपहरु नै कुशका रुपमा उत्पन्न भएका थिए । त्यसैले, कुशलाई विष्णुको स्वरुप मानिन्छ ।
गरूड पुराणमा भनिएको छ कि कुशको प्रयोगले पुण्य प्राप्त हुन्छ र पाप नष्ट हुन्छ ।
‘अस्मिन् कुशासनं यज्ञेषु सम्यक् स्थापयेत् ।
यस्यां तर्पणं कृत्वा पुण्यं प्राप्नोति नरः ।।’
यसले धार्मिक कर्मकाण्ड र पूजा विधिको मह¤व पुष्टि गर्छ ।
कुश केवल धार्मिक मात्र नभई वैज्ञानिक दृष्टिले पनि मह¤वपूर्ण छ । यसमा प्राकृतिक एन्टी–सेप्टिक गुण हुन्छ, जसले हावामा रहेका हानिकारक जीवाणु नष्ट गर्छ । यसको स्थिर संरचनाले ध्यान र पूजा गर्दा शरीरको मुद्रालाई सही राख्छ । यसले भूमिको नकारात्मक ऊर्जा रोक्ने र सकारात्मक ऊर्जा प्रवाह बढाउने काम गर्छ । साथै, पारिस्थितिक दृष्टिले कुशले माटोको उर्वरता बढाउँछ, कटाव रोक्छ र प्राकृतिक सन्तुलन कायम राख्छ ।
कुसेऔँसी भाद्र महिनाको कृष्णपक्षको औँसीमा पर्दछ । यस दिन सन्तानले जीवित पितालाई सम्मान र आशीर्वाद लिन्छन् भने दिवंगत पिताका लागि तर्पण र श्राद्ध गर्छन् । यस दिनको मुख्य अनुष्ठानहरुमा कुशको छेदन गरी सङ्कलन, पिताको सम्मान र दर्शन, पितृतर्पण र दान समावेश हुन्छ । सूर्योदयअघि पवित्र नदी, तलाउ वा वनबाट मन्त्र उच्चारण गर्दै कुश सङ्कलन गरिन्छ । कुशछेदन मन्त्र :
‘ॐ विरञ्चिना सहोत्पन्नः परमेष्ठिनिसर्गतः ।
नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव ।।’
सन्तानले पितालाई मीठो भोजन खुवाउने, उपहार दिने र चरण स्पर्श गरी आशीर्वाद लिन्छन् । यसले पिता–सन्तानको सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउँछ । दिवंगत पिताका लागि कुशको आसनमा बसेर तर्पण, श्राद्ध र दान–पुण्य गरिन्छ । पितृतर्पण गर्दा प्रयोग हुने मन्त्रहरुले पितृहरुको आत्मालाई शान्ति र सन्तानलाई पुण्य प्राप्त हुने विश्वास रहिआएको छ ।
कुसेऔँसीको परम्परा वैदिक कालदेखि चलिआएको मानिन्छ । रामायणमा राम र सीता कुशको आसनमा बसेर विवाहका अनुष्ठान सम्पन्न गरेका थिए । महाभारतमा पाण्डव र कौरवले कुशको प्रयोग गरी युद्धअघि पितृतर्पण र यज्ञ गरेका थिए । गरूड पुराण र विष्णु पुराणले पितृतर्पण र श्राद्धको मह¤व विस्तारपूर्वक वर्णन गरेका छन् । प्राचीन नेपाल र भारतमा राजाहरुले विशेष पूजा, दान र अनुष्ठानहरु गरेर राज्य र प्रजा दुवैमा धर्म, शान्ति र समृद्धि स्थापना गर्थे ।
आधुनिक समाजमा कुसेऔँसीले अझ मह¤व राख्छ । व्यस्त जीवनशैलीका कारण पारिवारिक सम्बन्ध कमजोर हुँदै गएको अवस्थामा यस पर्वले पिता र सन्तानबीचको भावनात्मक सम्बन्ध मजबुत बनाउँछ । मनोवैज्ञानिक दृष्टिले पितासँग समय बिताउँदा, उनको आशीर्वाद लिँदा र सम्मान गर्दा मानसिक शान्ति, सकारात्मक ऊर्जा र तनाव कम हुन्छ । कुशको प्रयोग, यज्ञ र हवनमा ध्यान केन्द्रित गर्न मद्दत गर्छ, जसले शरीर र मन दुवैमा स्थिरता ल्याउँछ ।
कुसेऔँसी केवल धार्मिक पर्व होइन, यसले परिवारलाई एकताबद्ध बनाउँछ, नयाँ पुस्तालाई संस्कार र सामाजिक मूल्य सिकाउँछ । पिताको योगदान र त्याग सम्झाउन मद्दत गर्छ । यसले सन्तानमा पितृऋणको महसुस गराउँछ र जीवनभर पिताप्रति श्रद्धा र सेवा गर्न प्रेरणा दिन्छ ।
सांस्कृतिक दृष्टिले कुसेऔँसीले टाढा–टाढा रहेका सन्तानलाई आफ्ना पितासँग जोड्छ । विद्यालय, कलेज वा विदेशमा रहेका युवाहरु पनि यस दिन घर फर्कन्छन्, जसले पारिवारिक सम्बन्ध मजबुत बनाउँछ । सामाजिक दृष्टिले यस पर्वले समुदायमा एकता र सहयोगको भावना विकास गर्छ ।
वैज्ञानिक दृष्टिले पनि यस पर्वको मह¤व कम छैन । पितासँग समय बिताउँदा मानसिक स्वास्थ्यमा सुधार हुन्छ, पारिवारिक सम्बन्ध सुदृढ हुन्छ र भावनात्मक स्थिरता बढ्छ । कुशको प्रयोग, पवित्र स्थानमा अनुष्ठान र ध्यानले शरीर र मस्तिष्क दुवैमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ ।
पिताको सेवा र सम्मान गर्नु जीवनको एक गहिरो दार्शनिक अभ्यास हो । यसले सन्तानलाई जीवनका नैतिक, आध्यात्मिक र सामाजिक मूल्य सिकाउँछ । कुसेऔँसीले पिताको त्याग, परिश्रम र जीवनभरको योगदानलाई स्मरण गराउँछ । यसले पितालाई भगवान्को रुपमा हेर्ने सनातन धर्मको मूल भावनालाई जीवन्त राख्छ ।
अन्ततः, कुसेऔँसी पिता–सन्तान सम्बन्धको गहिराइ, पितृऋणको बन्धन, धार्मिक पुण्य, मानसिक स्थिरता, सामाजिक संरचना र आधुनिक वैज्ञानिक दृष्टिकोणलाई सँगसँगै जोड्ने पर्व हो । यसले पिताको सम्मान, सेवा र आशीर्वाद प्राप्त गर्नु जीवनको सर्वोच्च पुण्य हो भन्ने सन्देश दिन्छ ।
